> La poésie d’Anna Frajlich

La poésie d’Anna Frajlich

Par | 2018-05-26T09:52:19+00:00 19 mai 2014|Catégories : Blog|

Biobibliographie et pré­sen­ta­tion par Alice-Catherine Carls

 

Anna Frajlich est née en 1942 à Katta Taldyk, en Kirghizie sovié­tique. Depuis 1970 elle vit à New York. Elle est poète, cri­tique lit­té­raire et confé­ren­cière, et elle enseigne les langues et lit­té­ra­tures slaves à Columbia University (New York). Elle a publié douze recueils poé­tiques, dont Aby wia­tr nama­lo­wać [Peindre le vent] (1976), Tylko zie­mia [Rien que la terre] (1979), Indian Summer [L’été indien] (1982), Który las [Quelle forêt] (1986), Between Dawn and the Wind [Entre l’aube et le vent] (1991), Ogrodem i ogrod­ze­niem [Le jar­din et la clô­ture] (1993), Jeszcze w drodze [Toujours en che­min] (1994), W słoń­cu lis­to­pa­da [Au soleil de novembre] (2000), Znów szu­ka mnie wia­tr [Le vent, à nou­veau me cherche] (2001), et Łodzią jest i jest przys­ta­nią [Une barque et une sta­tion] (2013). Elle a été tra­duite en anglais, russe, fran­çais, rou­main, ukrainien,et alle­mand. Longtemps inter­dite de publi­ca­tion en Pologne, ses poèmes ont paru dans de nom­breuses revues et antho­lo­gies inter­na­tio­nales. Depuis 2008, elle est Ambassadrice hono­raire de la ville de Szczecin. Elle a reçu de nom­breuses récom­penses et prix lit­té­raires, dont le Prix de la Fondation Kocielski en 1981 et le Prix de la Fondation Turzański en 2003. Elle est Chevalier de l’Ordre du Mérite depuis 2002.

 

La rela­tion d’Anna Frajlich à l’espace, à la géo­gra­phie, et au voyage, repré­sente un aspect cen­tral de son oeuvre. Née au Kirghizistan en 1942 de parents gali­ciens, elle vécut sa petite enfance dans le dénue­ment total, ain­si que le rap­porte l’historienne russe Olga Medvedova-Nathoo qui a retrou­vé les docu­ments sovié­tiques rela­tifs à la famille Frajlich. Sa sur­vie tient du miracle. Puis elle gran­dit à Szczecin, où les auto­ri­tés polo­naises avaient rapa­trié en 1945 les Polonais des confins. Après des études de lettres polo­naises à Varsovie, elle dut quit­ter la Pologne lors de la cam­pagne anti-sio­niste de 1968-1969 avec son mari et son fils, qui venait de naître. Depuis, sa poé­sie ne cesse de pour­suivre les thèmes du déra­ci­ne­ment et du retour. Ces voyages réels et méta­pho­riques, voyages vir­tuels et dans le sou­ve­nir, ont des dimen­sions mul­tiples et créent des réseaux autour des­quels se tissent sa vie et sa poé­sie. Le voyage, c’est d’abord et sur­tout la conscience aigui­sée de l’ici et du main­te­nant, et de son para­doxe de pré­sence /​ absence. L’importance de l’instant vécu se rela­ti­vise par l’apport du pas­sé. Ainsi se croisent à  Torbole la lettre de Goethe du 12 sep­tembre 1786, le vers le Virgile décri­vant le lac, et le poème écrit par Anna Frajlich le 2 mai 2003. Ainsi, lors de sa visite à la salle des enfants de Yad Vashem, évoque-t-elle le sou­ve­nir de ses cou­sins anéan­tis dans la Shoah. Les dis­pa­rus ont une « légé­re­té du non- être » poi­gnante, ils existent dans une voix, une ombre, un écho ; cette trace en fili­grane com­mu­nique sa dis­crète pré­sence, sa grave légé­re­té au moment pré­sent et donne une dimen­sion col­lec­tive à l’expérience indi­vi­duelle. Cette démarche per­met à Anna Frajlich non seule­ment de rem­plir son devoir de mémoire, mais de recréer une com­mu­nau­té déci­mée par la Shoah. Communauté de lieu, de sang, et de cultures, com­mu­nau­té ouverte à la com­mu­nion avec toutes les eth­ni­ci­tés, toutes les reli­gions, et toutes les époques. Ainsi Anna Frajlich est-elle avant tout inter­prète au sens le plus large et le plus méta­phy­sique. Echo d’absence, sa poé­sie inti­miste rend l’éphémère poi­gnant et engage le lec­teur à ne négli­ger aucun mot, rythme, rime, ou ton, de cette poé­sie si fine et si légère. Ainsi le court épi­gramme, « Je n’ai pas le temps » nous fait-il réflé­chir : « Les ours n’ont /​où aller /​ on leur a pris forêts, taillis, ruches /​ les vau­tours tour­noient sur les fumiers /​ les ours rôdent autour d’eux /​. . . /​ occu­pée de mon fumier /​ je n’ai pas non plus le temps /​ de cher­cher la forêt. »

 

L’enracinement est essen­tiel, exis­ten­tiel. Il témoigne de la vie qui reprend ses droits. L’enracinement dans les villes, notam­ment New York, per­met de bâtir une nou­velle iden­ti­té, mais il n’efface ni la nos­tal­gie des lieux per­dus, ni leur sou­ve­nir ; il devient allé­geance mul­tiple. Les villes et les lieux ne sont pas limi­tés à l’architecture des pierres, mais s’étendent à l’architecture humaine : moments par­ta­gés, vignettes, scènes quo­ti­diennes entre­vues, odeurs, saveurs et cou­leurs, dressent, entre­la­cées avec des visions du pas­sé, un tableau vivant, cha­toyant, qui per­met à Anna Frajlich de se trou­ver mal­gré l’exil, de bâtir un ordre de vie nou­veau dans lequel se côtoient humour et souf­france, beau­té et cruau­té, avec un rien de sur­réa­lisme. Ainsi New York, ville d’ancrage, ville aimée, mys­tique, cru­ci­fiée comme ses ponts, ville souf­frante et conva­les­cente, devient-elle la ville du départ et du retour, « barque et sta­tion » qui vogue au gré des sen­ti­ments et de la mémoire. Ainsi la Californie dis­pa­raît-elle des cartes après la mort d’une per­sonne amie qui y habi­tait. Les lieux deviennent eux aus­si des endroits fabu­leux, des réseaux qui relient deux conti­nents et autour des­quels se des­sinent les deux époques de la vie d’Anna Frajlich. Sur ces réseaux figurent les lieux et non-lieux de l’exil, le para­dis per­du, l’Arcadie ori­gi­nelle, et les étapes d’une quête conti­nuelle entre l’ancien et le nou­veau.

 

Les poèmes pré­sen­tés ci-des­sous sont tra­duits avec la gra­cieuse per­mis­sion de l’auteur et pro­viennent de plu­sieurs recueils : Indian Summer, Który las [Quelle forêt], Ogrodem i ogrod­ze­niem [Le jar­din et la clô­ture], et sur­tout Łodzią jest i jest przys­ta­nią [Une barque et une sta­tion]. Ils repré­sentent trente ans de la période créa­trice d’Anna Frajlich, depuis ses débuts aux Etats-Unis, jusqu’à aujourd’hui.

 

En fran­çais, un volume est dis­po­nible aux Editions Editinter :

 

Le Vent, à nou­veau me cherche (2012)

 

Site web d’Anna Frajlich : http://​www​.anna​fra​j​lich​.com/

 

Bio-biblio­gra­fia i wpro­wad­ze­nie przez Alice-Catherine Carls

Anna Frajlich urod­ziła się w 1942 roku w Kattatałdyk w sowie­ckiej Kirgizji. Od 1970 roku miesz­ka w Nowym Jorku. Anna Frajlich jest poetką, kry­ty­kiem lite­ra­ckim i pre­le­gentką ; wykła­da też języ­ki i lite­ra­turę sło­wiańską na Uniwersytecie Columbia (Nowy Jork). Opublikowała dwa­naś­cie zbiorów wiers­zy, międ­zy inny­mi Aby wia­tr nama­lo­wać (1976), Tylko zie­mia (1979), Indian Summer [Babie lato] (1982), Który las (1986), Between Dawn and the Wind [Pomiędzy świ­tem a wia­trem] (1991), Ogrodem i ogrod­ze­niem (1993), Jeszcze w drodze (1994), W słoń­cu lis­to­pa­da (2000), Znów szu­ka mnie wia­tr (2001), i Łodzią jest i jest przys­ta­nią (2013). Jej utwo­ry zos­tały przetłu­mac­zone na angiels­ki, rosy­js­ki, fran­cus­ki, rumuńs­ki, ukraińs­ki i nie­mie­cki. Jej wiersze, któ­rych publi­kac­ja przez dłu­gi czas była zabro­nio­na w Polsce, uka­zały się w licz­nych cza­so­pis­mach i międ­zy­na­ro­dowych anto­lo­giach. Od 2008 roku Anna Frajlich jest hono­rowym Ambasadorem Szczecina. Otrzymała ona liczne wyróż­nie­nia i nagro­dy lite­ra­ckie, międ­zy inny­mi Nagrodę Fundacji im. Kościelskich w 1981 roku i Nagrodę Fundacji Turzańskich w 2003. Od 2002 roku jest Kawalerem Orderu Zasługi.

Związek Anny Frajlich z przes­tr­ze­nią, geo­gra­fią, i podróżą sta­no­wi cen­tral­ny aspekt jej twórc­zoś­ci. Jej rod­zice pochod­zi­li z Galicji ; urod­zo­na w Kirgistanie w 1942 roku, przeżyła wczesne dzie­cińst­wo w cał­ko­wi­tym ubóst­wie, jak dono­si rosy­js­ka his­to­rycz­ka Olga Medvedeva-Nathoo, któ­ra odna­lazła sowie­ckie doku­men­ty dotyczące rod­zi­ny Frajlich. Jej przeży­cie gra­nic­zyło z cudem. Później Anna Frajlich wychowy­wała się w Szczecinie, gdzie rząd pols­ki prze­sied­lił Polaków z kresów w 1945 roku. Po ukońc­ze­niu stu­diów polo­nis­ty­ki w Warszawie, wraz z mężem i nowo narod­zo­nym synem musiała opuś­cić Polskę podc­zas kam­pa­nii anty­se­mi­ckiej 1968-69 roku. Od tego cza­su jej poez­ja kon­ty­nuuje tema­tykę prze­sied­le­nia i powro­tu. Te podróże prawd­ziwe i meta­fo­ryczne, podróże wir­tualne i w pamię­ci, są wie­lowy­mia­rowe i tworzą sie­ci, wokół któ­rych prze­pla­ta­ją się jej życie i jej poez­ja.  Podróż to przede wszyst­kim zaos­tr­zo­na świa­do­mość tu i teraz, oraz jej para­dok­su obec­noś­ci /​ nieo­bec­noś­ci. Znaczenie momen­tu przeży­te­go rela­ty­wi­zuje się przez udział przeszłoś­ci. I tak mija­ją się w Torbole list Goethego z 12-go wrześ­nia 1786 roku, wer­set Wirgiliusza opi­su­ją­cy jezio­ro, i wiersz napi­sa­ny przez Annę Frajlich 2-go maja 2003 roku. I tak, podc­zas wizy­ty w sali dzie­cię­cej Yad Vashem, przy­wołuje ona wspom­nie­nia kuzynów, któr­zy zginę­li w Holokauście. Zaginieni posia­da­ją dotk­liwą „lek­kość nie­by­tu”; ist­nie­ją w gło­sie, w cie­niu, w echu. Ten ślad zna­ku wod­ne­go komu­ni­kuje swą dys­kretną obec­ność, swą ciążącą lek­kość w chwi­li obec­nej, i nadaje kolek­tyw­ny wymiar indy­wi­dual­ne­mu doś­wiadc­ze­niu.  Takie pode­jś­cie poz­wa­la Annie Frajlich nie tyl­ko wypeł­nić jej obo­wią­zek pamię­ci, ale też odt­wor­zyć społecz­ność zdzie­siąt­ko­waną przez Holokaust. Społeczność mie­js­ca, krwi, i kul­tur ; społecz­ność otwartą na wspól­notę ze wszyst­ki­mi gru­pa­mi etnicz­ny­mi, wszyst­ki­mi reli­gia­mi, i wszyst­ki­mi epo­ka­mi. I tak Anna Frajlich jest przede wszyst­kim inter­pre­ta­to­rem, w najs­zers­zym i naj­bard­ziej meta­fi­zycz­nym sen­sie tego sło­wa. Echo nieo­bec­noś­ci, jej intym­na poez­ja prze­mie­nia to, co efe­me­ryczne w chwy­ta­jące za serce, i angażuje czy­tel­ni­ka by nie zanied­bał żad­ne­go sło­wa, ryt­mu, rymu, czy tonu, tej poez­ji tak deli­kat­nej i tak lek­kiej. W ten sposób krót­ki epi­gram „Nie mam cza­su” nakła­nia nas do refleks­ji : „ Nie mają dokąd/​ pójść niedźwiedzie/​  zabrakło lasu, boru, bar­ci /​ sępy nad śmiet­ni­ka­mi krążą /​ do nich skra­da­ją się niedź­wied­zie /​ … /​i ja zaję­ta swym śmiet­ni­kiem /​ też nie mam cza­su /​ szu­kać lasu.”

Zapuszczanie kor­ze­ni jest konieczne, egzys­tenc­jalne. Jest ono świad­kiem życia, które odbie­ra z powro­tem swoje pra­wa. Zapuszczanie kor­ze­ni w mias­tach, przede wszyst­kim w Nowym Jorku, poz­wa­la zbu­do­wać nową toż­sa­mość, ale nie wyma­zuje ono ani nos­tal­gii za utra­co­ny­mi mie­js­ca­mi, ani ich pamię­ci ; staje się ono wie­loskład­ni­kową lojal­noś­cią. Miasta i mie­js­ca nie są ogra­nic­zone do archi­tek­tu­ry kamie­ni, lecz roz­cią­ga­ją się do archi­tek­tu­ry ludz­kiej : wspól­nych momentów, winie­tek, miga­wek scen z życia cod­zien­ne­go, zapa­chów, smaków i kolorów, prze­pla­ta­nych z wiz­ja­mi przeszłoś­ci, obraz żywy, połys­ku­ją­cy, poz­wa­la­ją­cy Annie Frajlich odna­leźć się pomi­mo wygna­nia, zbu­do­wać porzą­dek nowe­go życia, w któ­rym mija­ją się humor i cier­pie­nie, pięk­no i okru­cieńst­wo, z odro­biną sur­rea­liz­mu. I tak Nowy Jork, mias­to zakot­wic­ze­nia, mias­to uko­chane, mis­tyczne, ukr­zyżo­wane jak jego mos­ty, mias­to cier­piące i zdro­wie­jące, staje się mias­tem ode­jś­cia i powro­tu, „łod­zią i przys­ta­nią”, któ­ra dry­fuje na łasce uczuć i pamię­ci. I tak Kalifornia zni­ka z map po śmier­ci przy­ja­cie­la, któ­ry tam miesz­kał.  Także mie­js­ca sta­ją się fan­tas­tycz­ny­mi loka­li­zac­ja­mi, sie­cia­mi, które łączą dwa kon­ty­nen­ty, i wokół któ­rych rysu­ją się dwie epo­ki życia Anny Frajlich. Na tych sie­ciach figu­ru­ją mie­js­ca i nie-mie­js­ca wygna­nia, raj utra­co­ny, pier­wot­na Arkadia, i eta­py nieus­ta­wicz­ne­go pos­zu­ki­wa­nia międ­zy sta­rym a nowym.

Poniżej przed­sta­wione wiersze zos­tały przetłu­mac­zone za upr­ze­jmą zgodą autor­ki i pochodzą z kil­ku zbiorów : Indian Summer, Który las, Ogrodem i ogrod­ze­niem, i przede wszyst­kim Łodzią jest i jest przys­ta­nią. Reprezentują one trzyd­zieś­ci lat z okre­su twórc­zoś­ci Anny Frajlich, od jej początków w Stanach Zjednoczonych do dnia dzi­sie­js­ze­go.

Zbiór w języ­ku fran­cus­kim dostęp­ny jest w Editions Editinter :

Le vent, à nou­veau me cherche  [Znów szu­ka mnie wia­tr] (2012)

Strona inter­ne­to­wa Anny Frajlich : http://​www​.anna​fra​j​lich​.com/

Przekłan wstę­pu na język pols­ki Joanna Caytas

mm

Martine Morillon-Carreau

Martine Morillon-Carreau est née à Nantes en 1948. Après des études de droit elle part vivre aux Antilles pen­dant 8 ans. Revenue à Nantes en 1978, elle y a ensei­gné en tant qu’agrégée de lettres jusqu’en 2008. Elle est pré­si­dente de Poésie sur tout et rédac­trice de la revue 7 à dire et col­la­bo­ra­trice des édi­tions Sac à mots.

X